Digi-health-literacy: «Ενδυναμώνοντας τους μαθητές να αποφασίζουν για την Υγεία τους – Κριτική αξιολόγηση των προσλαμβανόμενων Πληροφοριών με τη χρήση Ψηφιακών εργαλείων».

• Τι είναι το Digi-health-literacy; Ποιός ο στόχος του;

Είναι ένα ερευνητικό έργο που επιδιώκει να συμβάλλει στην καλλιέργεια και την αύξηση της εγγραμματοσύνης υγείας (ΕΥ) των νέων. Στοχεύει στην ενδυνάμωση των μαθητών των πρώτων τάξεων Γυμνασίου και Λυκείου, ώστε να μπορούν να λαμβάνουν ενημερωμένες αποφάσεις προς όφελος της υγεία τους και την υγείας των ατόμων του περιβάλλοντός τους. 

Τελικός στόχος είναι η μακροπρόθεσμη ενδυνάμωση των εφήβων σε θέματα υγείας και η δημιουργία σταθερών βάσεων για τη διατήρηση και προαγωγή της υγείας τους σε όλο τον κύκλο της ζωής τους.

• Πώς θα επιτευχθεί ο στόχος του έργου;

Το έργο αξιοποιεί την ψηφιακή τεχνολογία και την εξοικείωση των εφήβων με αυτή για να πετύχει τον στόχο του. Στο πλαίσιο αυτό, έχει δημιουργηθεί ένα ηλεκτρονικό παιχνίδι σοβαρού σκοπού (serious game) και συνοδευτικό ψηφιακό υλικό που:

• τοποθετεί τον μαθητή στο επίκεντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
• καλλιεργεί δεξιότητες κριτικής σκέψης και λήψης αποφάσεων με ένα δυναμικό, διαδραστικό και διασκεδαστικό τρόπο

με τελικό στόχο τη βελτίωση της εγραμματοσύνης υγείας των μαθητών. 

• Γιατί είναι σημαντικό το έργο;

Σε έναν κόσμο με τεράστιο όγκο πληροφοριών και συχνό φαινόμενο την  παραπληροφόρηση, η ικανότητα των νέων να αξιολογούν τι είναι αξιόπιστο και τι όχι, και να βρίσκουν αξιόπιστες πληροφορίες για σημαντικούς παράγοντες που επηρεάζουν την υγείας τους αποτελεί βασική δεξιότητα ζωής.

Η Εγγραμματοσύνη Υγείας δεν είναι δεξιότητα που αποκτάται αυτόματα. Καλλιεργείται από μικρή ηλικία και εξελίσσεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής. 

Το έργο Digi-Health-Literacy θέτει τις βάσεις ώστε οι μαθητές να εξελιχθούν σε:

• ενημερωμένους εφήβους,
• υπεύθυνους και υγιείς ενήλικες με ανεπτυγμένο αίσθημα της ατομικής και συλλογικής ευθύνης 
• ενεργούς πολίτες με επίγνωση θεμάτων υγείας και συμμετοχή στην προαγωγή της υγείας των ίδιων και των γύρω τους.

• Σε ποιους απευθύνεται;

• Σε Μαθητές Γυμνασίου/Λυκείου 

Παράλληλα εμπλέκει και ευαισθητοποιεί:

• Εκπαιδευτικούς 
• γονείς/κηδεμόνες

για τη σημασία της εγγραμματοσύνης υγείας και τη δημιουργία ενός θετικού περιβάλλοντος για την ανάπτυξη της εντός και εκτός σχολείου. Σκοπός είναι να επωφεληθούν και οι ίδιοι οι ενήλικες.   

• Τι περιλαμβάνει το Digi-Health-Literacy;

Το Digi-Health-Literacy αποτελείται από ένα σύνολο ψηφιακών και εκπαιδευτικών εργαλείων που λειτουργούν συμπληρωματικά, με κοινό στόχο την ενίσχυση της Εγγραμματοσύνης Υγείας των εφήβων. Συγκεκριμένα περιλαμβάνει: 

• Ηλεκτρονικό παιχνίδι σοβαρού σκοπού (Serious Game)
• Συμπληρωματικό συνοπτικό εκπαιδευτικό υλικό, όπως πρακτικοί οδηγοί, fact sheets, κ.α για μαθητές, εκπαιδευτικούς και γονείς/κηδεμόνες

Το σύνολο του παραγόμενου υλικού αποτελεί μία ψηφιακή εργαλειοθήκη για την ΕΥ, η οποία:

• θα αποτελέσει τη βάση για τη βιωσιμότητα και την περαιτέρω ανάπτυξή του έργου 
• θα μπορεί να αξιοποιηθεί σε στρατηγικές και προγράμματα που στοχεύουν στην ενδυνάμωση των εφήβων σε θέματα σχετιζόμενα με την πληροφορία της υγείας και την προαγωγή της υγείας τους 

• Ποιες θεματικές καλύπτει το εκπαιδευτικό υλικό;

Το εκπαιδευτικό υλικό επικεντρώνεται σε 3 σημαντικές θεματικές που κρίθηκαν καθοριστικές για την υγεία των εφήβων: 

• Αναγνωρίζω την Παραπληροφόρηση – Βασίζομαι σε αξιόπιστες πηγές  πληροφοριών 
• Ζω υγιεινά- Μαθαίνω για το ηλεκτρονικό τσιγάρο 
• Τρώω υγιεινά- Μαθαίνω για την ζάχαρη και το αλάτι 

Το σύνολο του υλικού έχει αναπτυχθεί από ειδικούς επιστήμονες σε κάθε θεματική, είναι βασισμένο σε επιστημονικά τεκμηριωμένα δεδομένα και σε κατευθυντήριες οδηγίες εθνικών και διεθνών Οργανισμών και φορέων. To υλικό έχει προσαρμοστεί για τις ηλικίες στόχο του προγράμματος, ενώ ο τρόπος υλοποίησής του ενθαρρύνει τη συμμετοχή όλων των μαθητών.

• Πιλοτική εφαρμογή του εκπαιδευτικού υλικού – Παρέμβαση στα σχολεία 

Το ηλεκτρονικό εκπαιδευτικό παιχνίδι και το συνοδευτικό υλικό θα δοκιμαστούν  στην πράξη με την υλοποίηση μίας πιλοτικής μελέτης σε σχολεία της Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Αθήνα και την Λάρισα, κατά την οποία θα αξιολογηθεί το εκπαιδευτικό υλικό ως προς τη χρηστικότητα, την κατανόηση και την αποτελεσματικότητα του.  

• Από ποιούς φορείς υλοποιείται το έργο;

Στο έργο συμπράττουν δύο ΑΕΙ της χώρας μας, με: 

• το Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), και 
• το Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας του Ιατρικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

και δύο Εταιρείες που υποστηρίζουν την υλοποίηση του έργου καθώς και τη δημιουργία του ηλεκτρονικού παιχνιδιού και των ψηφιακών εφαρμογών, με: 

• την εταιρεία TOOLBOX και 
• την εταιρεία NOISIS

• Ποιος είναι ο Φορέας Χρηματοδότησης: 

Το έργο χρηματοδοτείται από το Υπουργείο Παιδείας Θρησκευμάτων και Αθλητισμού (Υ.ΠΑΙ.Θ.Α) στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας Ελλάδα 2.0 με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGenerationEU. 

• Λίγες περισσότερες πληροφορίες για την «Εγγραμματοσύνη Υγείας»

Τι ονομάζουμε «Εγγραμματοσύνη Υγείας» (ΕΥ); 

Η εγγραμματοσύνη υγείας (στα αγγλικά health literacy) περιλαμβάνει τη γνώση, τα κίνητρα και τις δεξιότητες του ατόμου στην:

• πρόσβαση
• κατανόηση 
• κριτική αξιολόγηση και 
• χρήση της πληροφορίας που σχετίζεται με την υγεία του

Για να κρίνει και να πάρει αποφάσεις στην καθημερινή του ζωή σχετικά με:

• την φροντίδα της υγείας του 
• την πρόληψη των νοσημάτων 
• και την προαγωγή της υγείας 

Με στόχο τη διατήρηση και τη βελτίωση της υγείας και της ποιότητας ζωής του ατόμου σε όλο τον κύκλο της ζωής του.  

• Γιατί είναι σημαντική; 

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) έχει συμπεριλάβει την ΕΥ ανάμεσα στα σημαντικότερα μέτρα για:

• την πρόληψη και αντιμετώπιση των χρονίων μη μεταδοτικών νοσημάτων, 
• την πρόληψη και αντιμετώπιση των λοιμωδών νοσημάτων 
• τη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων στην υγεία, καθώς αναγνωρίζεται ως ένας από τους κοινωνικούς προσδιοριστές της. 
• την επίτευξη των στόχων της βιώσιμης ανάπτυξης (sustainable developmental goals) που έχουν τεθεί για το 2030 και ιδιαίτερα του 3ου στόχου “Εξασφάλιση της υγείας και ευημερίας σε όλες τις ηλικίες».

Γίνεται έτσι φανερό ότι η Εγγραμματοσύνη Υγείας συμβάλλει στη διατήρηση και προαγωγή της υγείας και ευημερίας των ατόμων. 

• Πώς επηρεάζει η Εγγραμματοσύνη Υγείας την καθημερινή μας ζωή;

Η ΕΥ αφορά απλές αλλά κρίσιμες καθημερινές αποφάσεις που σχετίζονται με την υγεία μας, όπως: 

• τον τρόπο ζωής μας (π.χ. τι θα φάω σήμερα, να περπατήσω ή να πάρω το αυτοκίνητο, να καταναλώσω ή όχι αλκοόλ, να καπνίσω ή όχι), 
• την φροντίδα της σωματικής και ψυχικής μας υγείας (να εμβολιαστώ, να πλένω τα χέρια μου συχνά, κάθε πότε να επισκέπτομαι τον γιατρό, πως θα βρώ τον ειδικό γιατρό), 
• την ασφαλιστική μας κάλυψη, 
• την κατανόηση και συμμόρφωση σε μία θεραπεία (κατανόηση γραπτών ή προφορικών ιατρικών οδηγιών) 

Η ΕΥ είναι προϋπόθεση για να μπορέσει κάθε άτομο να αξιολογεί πληροφορίες για θέματα υγείας που το αφορούν, να παίρνει τις σωστές αποφάσεις, και να συμβάλλει στη διατήρηση και βελτίωση της υγείας και της ποιότητας της ζωής του ίδιου και των γύρω του.

• Τι συμβαίνει όταν λείπει η Εγγραμματοσύνη Υγείας;

Επιστημονικά τεκμηριωμένα δεδομένα έχουν δείξει ότι η έλλειψη της ΕΥ σχετίζεται με:

• δυσκολία κατανόησης και επεξεργασίας ιατρικών πληροφοριών και ιατρικών οδηγιών που δίνονται από τους επαγγελματίες υγείας
• σύγχυση, ανασφάλεια και έλλειψη εμπιστοσύνης λόγω της πληθώρας των πληροφοριών που δεν μπορούν να αξιολογηθούν,
• λανθασμένες ή μη ενημερωμένες αποφάσεις υγείας
• χαμηλότερα επίπεδα πρόληψης (π.χ. εμβολιασμοί, προληπτικές εξετάσεις),
• ελαττωμένη συμμόρφωση σε θεραπείες και αναποτελεσματική αντιμετώπιση χρόνιων νοσημάτων (π.χ σακχαρώδης διαβήτης, άσθμα, καρκίνος) 
• συχνότερη υιοθέτησης ανθυγιεινών συμπεριφορών (π.χ κάπνισμα, ανθυγιεινή διατροφή, κατανάλωση αλκοόλ) 
• χαμηλότερο επίπεδο σωματικής, νοητικής, και συνολικής κατάστασης υγείας
• αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων στην υγεία.

• Ποιοι είναι οι στόχοι της εκπαίδευσης των μαθητών στην ΕΥ; 

Η εκπαίδευση σε θέματα εγγραμματοσύνης υγείας στοχεύει ώστε οι μαθητές να:  

• Kατανοούν βασικά θέματα που αφορούν την διατήρηση και προαγωγή της υγείας τους και πως η συμπεριφορά τους μπορεί να επηρεάζει την υγεία τους
• Διαθέτουν τις δεξιότητες και ικανότητες για πρόσβαση και επεξεργασία της ψηφιακής πληροφόρησης σχετικά με θέματα υγείας 
• Έχουν την ικανότητα να αξιολογούν κριτικά τις πληροφορίες σχετικά με την υγεία και να διακρίνουν την αξιοπιστία των πληροφοριών που προέρχονται από διαφορετικές πηγές 
• Έχουν συνείδηση των αναγκών, απόψεων, επιθυμιών και προτιμήσεών τους σε σχέση με τη σωματική, νοητική και κοινωνική τους υγεία και ευημερία και μπορούν να αιτιολογήσουν τις αποφάσεις τους 
• Μπορούν να ακολουθούν τις οδηγίες που τους δίνονται από επαγγελματίες υγείας 
• Συμμετέχουν ενεργά στην προσπάθεια διαμόρφωσης και λήψης αποφάσεων που επηρεάζουν θετικά την υγεία τους και την υγεία των δικών τους, προς όφελος της κοινωνίας και του περιβάλλοντος

• Γιατί είναι απαραίτητα τα ψηφιακά εργαλεία στην εκπαίδευση σήμερα;

Οι έφηβοι έχουν ανάγκη για άμεση ανταμοιβή, αλληλεπίδραση με συνομηλίκους, και μάθηση μέσω της εμπειρίας.

Η ενσωμάτωση της ψηφιακής τεχνολογίας στην εκπαίδευση βοηθά το σχολείο να ανταποκριθεί σε αυτόν τον σύγχρονο τρόπο σκέψης και επεξεργασίας της πληροφορίας από τους εφήβους.

Τα ψηφιακά εργαλεία (όπως διαδραστικές ιστοσελίδες και ηλεκτρονικά παιχνίδια, εφαρμογές στα κινητά τηλέφωνα, ψηφιακές τάξεις κ.α) όταν σχεδιαστούν σωστά με σαφείς εκπαιδευτικούς στόχους και χρησιμοποιηθούν σωστά:

• αυξάνουν τη συμμετοχή
• υποστηρίζουν την αλληλεπίδραση
• κινητοποιούν τη συζήτηση 
• ενισχύουν την κριτική σκέψη

και τελικά βελτιώνουν το μαθησιακό αποτέλεσμα.

• Τι είναι τα serious games και γιατί χρησιμοποιούνται;

Τα serious games (ηλεκτρονικά παιχνίδια σοβαρού σκοπού) είναι ψηφιακά παιχνίδια με εκπαιδευτικό στόχο. Κατασκευάζονται με αποκλειστικό στόχο τη διδασκαλία, την εκπαίδευση και την ευαισθητοποίηση των παικτών σε διάφορα θέματα.

Συνδυάζουν τη μάθηση με τη διασκέδαση και αξιοποιούν τη βιωματική μάθηση, επιτρέποντας στους παιδιά να μαθαίνουν σημαντικές έννοιες και αρχές κάνοντας, δοκιμάζοντας και παίρνοντας αποφάσεις σε ασφαλές, ευχάριστο και φιλικό προς αυτούς περιβάλλον. Η προσέγγιση αυτή τοποθετεί τον μαθητή στο επίκεντρο και ενισχύει την εσωτερική παρακίνηση.

• Πώς βοηθούν τα serious games την Εγγραμματοσύνη Υγείας;

Η ΕΥ απαιτεί δεξιότητες όπως: κριτική αξιολόγηση πληροφοριών, διάκριση αξιόπιστων πηγών, λήψη αποφάσεων στην καθημερινή ζωή. Μέσα από τα serious games, οι μαθητές εξασκούνται σε ρεαλιστικά σενάρια υγείας, μαθαίνοντας να εφαρμόζουν στην πράξη τις γνώσεις και τις δεξιότητες που αποκτούν μέσω της εκπαιδευτικής παρέμβασης. 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία: 

• World Health Organization. Health literacy in the context of health, well-being and learning outcomes- the case of children and adolescents in schools: concept paper. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2021. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO. 
• Kickbusch I, Pelikan J, Apfel F, Agis T, editors. Health Literacy: The Solid Facts, 1st edn. Copenhagen: World Health Organization Regional Office for Europe, 2013
• UNESCO Institute for Information Technologies in Education 2011. Digital natives: How do they learn? How to teach them? https://iite.unesco.org/publications/3214698/
• Paakkari L, Inchley J, Schulz A, Weber MW, Okan O. Addressing health literacy in schools in the European Region. Public Health Panor. 2019;5(2–3):186–190 (https://apps.who.int/iris/han-dle/10665/327055).
• Don Nutbeam, Health literacy as a public health goal: a challenge for contemporary health education and communication strategies into the 21st century, Health Promotion International, Volume 15, Issue 3, September 2000, Pages 259–267, https://doi.org/10.1093/heapro/15.3.259